Đừng để bản thân bị cuốn vào so sánh điểm số

Tóm tắt: So sánh không phải lúc nào cũng xấu; đôi khi nó giúp ta tìm một cách học mới. Nhưng nếu mỗi điểm số của người khác lập tức trở thành “phán quyết” về bản thân, sự so sánh sẽ làm tăng áp lực lên bạn, vô tình khiến bạn đặt nặng việc phải đạt được điểm số bằng hoặc hơn những người bạn đồng trang lứa. Bài viết này sẽ gợi ý cách thay đổi suy nghĩ từ “Mình đứng thứ mấy?” sang “Điểm số như thế này giúp mình nhận ra được điều gì?”.

Hạng mục: Mẹo quản lý căng thẳng • Thời gian đọc dự kiến: 6–7 phút

Vì sao chúng ta dễ so sánh bản thân với người khác?

Con người thường dựa vào môi trường xung quanh mình để đánh giá và tự “định vị” bản thân. Trong trường học, điểm số lại là thứ được xếp theo thứ tự cao–thấp, nên não bộ có thể nhanh chóng lấy điểm số của bạn bè làm mốc so sánh với mình. Tuy nhiên, tùy thuộc vào cách suy nghĩ của mỗi học sinh, sự so sánh ấy sẽ mang hàm nghĩa khác nhau. Ví dụ như một bạn cùng lớp đạt điểm cao, việc so sánh bài làm của bạn ấy với bài làm của chính bạn có thể giúp bạn nhận ra lý do và cách thức được kết quả cao như thế, chẳng hạn do cách trình bày tốt hoặc tìm được nguồn tài liệu hữu ích,...

Việc so sánh điểm số chỉ “không tốt” khi chúng ta lấy điểm số ở một thời điểm để kết luận về giá trị, trí thông minh hoặc tương lai của mình. “Bạn ấy được 9, mình được 7” rất dễ trở thành “Bạn ấy giỏi, còn mình kém”. Hai câu nghe gần nhau nhưng hoàn toàn khác về ngữ nghĩa: câu đầu là thông tin bạn quan sát được; câu sau là “nhãn dán” bạn tự quy chụp cho bản thân mình một cách vô thức và vô căn cứ.

Các báo cáo về sức khỏe học sinh của Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế (OECD) cho thấy môi trường cạnh tranh và so sánh với bạn bè có thể liên quan đến lo âu học đường ở một số học sinh. Điều đó không có nghĩa cạnh tranh luôn có hại vì mỗi người có cách phản ứng khác nhau. Câu hỏi nên đặt ra là: sau khi so sánh, mình có thêm hướng hành động để tiến bộ lên hay chỉ thấy bản thân “nhỏ bé” đi?

Bốn dấu hiệu bạn đang bị cuốn vào so sánh điểm số:

• Tâm trạng lên xuống thất thường và thay đổi rõ rệt ngay khi nghe về điểm của người khác, dù chưa xem lại bài của mình.
• Bạn liên tục hỏi điểm, xem bảng xếp hạng hoặc lướt bài đăng thành tích dù việc đó làm chính bạn thấy căng thẳng hơn.
• Thành công của bạn bè khiến bạn thấy bị “đe dọa” thay vì có thể vui cho họ.
• Bạn bỏ qua tiến bộ của bản thân vì luôn cho rằng có người đạt kết quả cao hơn.

Nhận ra những dấu hiệu này không phải để trách mình “ghen tị”. So sánh là một phản ứng rất tự nhiên của con người. Điều bạn có thể học là đặt giới hạn và dùng thông tin theo cách ít làm tổn thương mình hơn.

Đổi câu hỏi để lấy lại trọng tâm

Khi câu “Mình đứng thứ mấy?” xuất hiện, thử chuyển sang một trong các cách suy nghĩ sau:

• “Mình đã làm chắc phần nào so với lần trước?”
• “Lỗi nào xuất hiện nhiều nhất và có thể luyện tập lại bằng cách nào để cải thiện?”
• “Cách học nào của bạn ấy mình muốn hỏi thử, thay vì chỉ nhìn vào kết quả rồi so sánh vô ích?”
• “Mục tiêu tuần này có thể được đánh giá hiệu quả bằng hành động nào?”

Ví dụ, thay vì đặt mục tiêu “phải bằng điểm của bạn A”, bạn có thể đặt mục tiêu “làm ba bài về hàm số, ghi lại loại lỗi và hỏi một câu chưa hiểu vào thứ Năm”. Mục tiêu hành động nằm trong tầm ảnh hưởng của bạn nhiều hơn điểm của người khác.

Tạo “bảng tiến bộ cá nhân”

Chọn ba tiêu chí cho bảng tiến độ cá nhân mà không chỉ dựa vào điểm:

• Mức độ hiểu kiến thức: phần nào bạn có thể tự giải thích mà không nhìn tài liệu?
• Mức độ ổn định: bạn có thể học theo phiên ngắn, ngủ và nghỉ ngơi tương đối đều không?
• Mức độ chủ động: bạn đã hỏi, sửa lỗi hoặc thử lại điều gì?

Mỗi cuối tuần, ghi một ví dụ cụ thể cho từng tiêu chí. Bảng này không phủ nhận điểm số, kết quả của bạn mà nó đặt điểm số vào bức tranh rộng hơn của cả quá trình học.

Bạn có quyền đặt giới hạn khi nói về điểm

Không phải cuộc trò chuyện nào về điểm số cũng có ích. Bạn có thể nói:

• “Tao muốn nghỉ ngơi một chút rồi mới so đáp án.”
• “Tao không tiện nói điểm số lần này, nhưng tao có thể trao đổi cách làm câu 4.”
• “Dạo này nói về thứ hạng làm tao bị căng thẳng. Bọn mình chuyển sang nói về kế hoạch ôn tập nhá.”

Đặt giới hạn không thể hiện sự thiếu tôn trọng và thân thiện của bạn. Đó là chọn thời điểm và cách trao đổi phù hợp với trạng thái của chính bạn. Nếu mạng xã hội làm sự so sánh điểm số bị kéo dài, hãy tạm ẩn thông báo hoặc rời nhóm học tập trong một khoảng thời gian nhất định.

Khi bạn vẫn cảm thấy mình làm “chưa đủ tốt”

Đừng ép bản thân phải suy nghĩ tích cực ngay. Hãy thử suy nghĩ theo hướng: “Mình thấy buồn vì kết quả bài thi này quan trọng với mình. Một bài kiểm tra cho biết mình làm được gì trong điều kiện cụ thể, nhưng nó không thể định đoạt được toàn bộ giá trị của mình”. Sau đó bạn hãy tiếp tục lên kế hoạch ôn tập phù hợp và hiệu quả.

Nếu việc so sánh khiến bạn thường xuyên mất ngủ, tự hạ thấp bản thân, né tránh bạn bè hoặc thấy tuyệt vọng, hãy nói với người lớn đáng tin cậy hay cán bộ tham vấn học đường. Bạn xứng đáng được hỗ trợ trước khi áp lực trở nên quá sức. Thông điệp chính: Điểm số của người khác có thể là thông tin tham khảo, nhưng không phải thước đo đầy đủ cho con đường của bạn.

Gợi ý liên kết nội bộ: Nhật ký cảm xúc • Bài “Sau một bài kiểm tra không như ý, đừng vội biến điểm số thành "định giá" bản thân” • Không gian chia sẻ ẩn danh đã kiểm duyệt

Từ khóa: So sánh điểm số, Áp lực thành tích, Tiến bộ cá nhân, Ranh giới, Học sinh THPT

Nguồn tham khảo:

OECD. PISA 2015 Results (Volume III): Students’ Well-Being. https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/publications/reports/2017/04/pisa-2015-results-volume-iii_g1g787cb/9789264273856-en.pdf

Jansen, M., Boda, Z., & Lorenz, G. (2022). Social comparison effects on academic self-concepts—Which peers matter most? Developmental Psychology, 58(8), 1541–1556. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35467917/

OECD. PISA 2018 Results (Volume III): What School Life Means for Students’ Lives. https://www.oecd.org/en/publications/pisa-2018-results-volume-iii_acd78851-en.html